Það hefur færst í aukana á síðustu árum að ákveðin lönd eða landsvæði leggi mikið í sölurnar til að verja framleiðslu sem þróast hefur með þeim í gegnum tíðina. Gengið hefur verið alla leið í því að fá viðurkennda alþjóðlega vernd gegn framleiðslu annarra á vörum sem hafa þróast á ákveðnum svæðum og eru þar af leiðandi orðin hluti af menningu og verðmætum viðkomandi svæða. Ljóst er að mikið er í húfi enda efast engin um verðmæti þess að standa vörð um einkaréttinn á því að merkja vörur sínar með t.d. “CHAMPAGNE”, “COGNAC”, “ROQUEFORT”, “HAVANA” og “TEQUILA” sem eru öll vel þekkt nöfn fyrir vörur frá ákveðnum svæðum og þekktar fyrir ákveðna eiginleika og gæði.

Sú vernd sem hér um ræðir er svokölluð vernd “landfræðilegra upprunaheita” eða eins það hefur verið kallað á ensku “geographical indications”. Þessi vernd, sem er af ólíkum meiði en hefðbundin vörumerkjavernd, er hugsuð til að vernda framleiðslu ákveðinna vara sem hafa þróast á ákveðnum landsvæðum og telja má að gæði vörunnar eða eiginleikar séu bundir við þau svæði. Markmiðið er ekki að einn framleiðandi fái einkarétt á viðkomandi heiti og geti þar með útilokað aðra framleiðendur í að framleiða sömu vöru undir sama heiti eins og gert er með hefðbundinni vörumerkjavernd. Markmiðið er þvert á móti að standa vörð um þann hóp framleiðenda sem eiga það sameiginlegt að vera allir frá sama svæði og hafa tekið þátt í að þróa þá vöru sem framleidd er undir viðkomandi heiti.

Vernd “landfræðilegra upprunaheita” er því trygging fyrir framleiðendur á ákveðnu svæði gegn því að framleiðendur sem ekki koma frá viðkomandi svæðum geti hafið framleiðslu á sambærilegri vöru undir því heiti sem varan er þekkt fyrir.

Framleiðendur á ákveðnum landsvæðum hafa þess vegna, eins og að framan greinir, séð hag sinn í því að taka höndum saman um að fá vernd fyrir því að vara sem klárlega er upprunnin frá þeirra svæði og hefur verið framleidd með ákveðinni aðferð í gegnum tíðina sem þeir hafa þróað, verði vernduð sem slík. Nýleg dæmi um slíka baráttu sem endaði með því að slík vernd fékkst er heitið FETA sem fengist hefur viðurkennt sem landfræðilegt upprunaheiti á ákveðinni tegund af grískum osti innan ESB. Með þeirri viðurkenningu þá er ljóst að framleiðendur í öðrum löndum ESB mega ekki framleiða FETA ost undir því heiti, heldur eingöngu þeir framleiðendur í Grikklandi sem nota rétt hráefni í FETA ost, þ.e. kinda- eða geitamjólk frá Grikklandi.

Kostir slíkrar verndar eru þeir að samhliða alþjóðlegri markaðssetningu og þar af leiðandi mögulega aukinni eftirspurn er líklegt að verð slíkrar vöru hækki og auðveldara verði að markaðssetja vöruna sem ákveðna gæðavöru. Ljóst er einnig að framleiðsla á ákveðnu landssvæði fær í raun ákveðna vernd og því líklegra að tækifæri skapist fyrir t.d. litla framleiðendur á því svæði að fóta sig í alþjóðlegri samkeppni. Ýtt er undir framleiðslu ákveðinnar vöru sem upprunninn er á ákveðnu svæði og þar með stutt við arfleifð sem oftar en ekki er sprottin frá, ef um landbúnaðarafurð er að ræða, bændum viðkomandi svæða.

Ókostir slíkrar verndar eru þeir að framleiðslan er bundin við ákveðin landsvæði. Það verður því ekki lengur kostur í stöðunni að flytja framleiðsluna úr landi, ef slíkt gæti talist hagkvæmara, til að svara aukinni eftirspurn. Þá verður að gera ákveðna gæðakröfur til vara sem seldar eru undir “landfræðilegum upprunaheitum”. Slíkar kröfur snúa þá að framleiðsluaðferðinni og mögulega að hráefninu sem notað er, sem verður að vera í takt við það sem þróast hefur í gegnum tíðina. Ljóst er að þessar kröfur geta hleypt verðinu upp og þar með staðið í vegi fyrir því að “ódýrari aðfanga” verði leitað eða að brugðið verði út af hefðbundinni framleiðsluaðferð til að ná niður kostnaði. Það er einmitt markmið verndarinnar að neytendur geti verið vissir um að varan sem þeir kaupa undir heiti sem nýtur verndar sem “landfræðilegt upprunaheiti” sé framleidd úr því hráefni og með þeirri aðferð sem notuð hefur verið í gegnum tíðina og á ákveðnu landsvæði. Það er lykillinn að því að fá að markaðssetja vöruna undir hinu verndaða heiti eins og t.d. FETA.

Framangreind leið getur því talist æskileg fyrir ákveðnar afurðir ákveðinna landssvæða sem teljast geta einstakar fyrir viðkomandi svæði. Af þeim sökum hefur verið komið á fót ákveðnum leiðum fyrir framleiðendur þessara svæði til að fá “landfræðileg upprunaheiti” sín vernduð samanber reglugerð ESB nr. 510/2006 um vernd landfræðilegra upprunaheita. Þessar leiðir eru ólíkar frá einu landi til annars en þær hafa allar það markmið að veita slíkum heitum vernd gegn “eftirlíkingum” annarra framleiðenda sem ekki eiga uppruna sinn á þeim svæðum þaðan sem varan er upprunalega komin.

Hættan sem fyrir hendi er þegar lagt er upp í alþjóðlega markaðssetningu “hefðbundinnar” vöru frá ákveðnum landsvæðum er sú að varan og framleiðsla hennar breiðist hratt út og framleiðsluaðilar hvaðanæva að úr heiminum séu tilbúnir að taka við “keflinu” og hefja framleiðslu. Hér verður spurningin sú hvort markmiðið sé samkeppnishæfni í verði eða átak til að standa vörð um ákveðna framleiðsluhefð sem réttlætanlegt getur þá talist að markaðssetja sem gæðavöru á alþjóðlegum markaði. Þetta hefur vafalítið verið spurning sem bændurnir í Grikklandi tóku afstöðu til þegar varan “þeirra” byrjaði að vekja alþjóðlega athygli. Var ætlunin að standa vörð um þeirra rétt til framleiðslunnar sem þeir höfðu þróað sameiginlega? Eða ætluðu þeir, hver um sig, að taka þátt í hinni alþjóðlegu samkeppni óháð sameiginlegum bakgrunni þeirra.

Ef við lítum okkur nær og veltum fyrir okkur hvort við gætum staðið á svipuðum tímamótum hér á landi er þess virði að spyrja: Er SKYR hið íslenska “FETA”?

Ásdís Magnúsdóttir

Greinin birtist í Viðskiptablaðinu þann 4. mars 2008